بایستگی بهسازی زبان و دبیره

 

1- انگيزه‌هاي پيشنهاد پاكسازي و بهسازي زبان و دبيره 

1-1- آساني نوشتن و خواندن

يكي از انگيزه‌هاي پيشنهاد پاكسازي و بهسازي زبان و دبيره‌ي فارسي آسان كردن روش نوشتن و خواندن است. خط فارسي كنوني داراي وات‌هاي زير است:

ا- ء- ب- پ- ت- ث- ج- چ- ح- خ- د- ذ- ر- ز- ژ- س- ش- ص- ض- ط- ظ- ع- غ- ف- ق- ك- گ- ل- م- ن- و- ه‍ - ي

شمار (تعداد) نشانه‌هاي ياد شده 33 است. در واژه‌هاي پارسي سره نويسه‌هاي «ء- ث- ح- ص- ض- ط- ظ- ع و ق» نيست. پس با پالايش زبان پارسي از واژه‌هاي بيگانه 9 نشانه از وات‌ها كاسته خواهد شد. به سخن ديگر وات‌ها 27 درسد (درصد) كمتر خواهند شد. درباره‌ي بود يا نبود برخي از اين وات‌ها در زبان پارسي كهن ديدگاه ها يكسان نيست. ولي به باور نگارنده بودن يك وات در زبان و دبيره‌ي پيشين، هم دليلي براي نگهداري آن نمي‌شود. آنچه روشن است، در اين روزگار پارسي زبانان «ث»، «ص» و «س» را مانند هم فراگويي (تلفظ) مي‌كنند. به گونه‌اي كه هيچ كس از روي آواي آنها نمي‌تواند دريابد كه واژه‌ي گفته شده با «ص» نوشته مي‌شود يا «س» يا «ث» درباره‌ي «ض»، «ز» و «ذ» نيز همينگونه مي‌توان گفت همچنين «غ» و «ق» نيز در پارسي فراگويي يكسان دارند. «ا» و «ء» و «ع» نيز همين جور مانند هم فراگويي مي‌گردند. چه نيازي هست كه دو يا چند نويسه كه داراي يك آوا هستند، به تاش‌هاي (شكل‌هاي) گوناگون نوشته شوند. با نگرش به اينكه بيشتر نادرست نويسي‌ها وابسته به وات‌هاي هم آوا هستند، روشن است كه با پارسي‌ گويي و پارسي نويسي درسد (درصد) بالايي از دشواري‌هاي نوشتن كم مي‌شود و زماني كه براي يادگيري خواندن و نوشتن و نيز زماني كه براي ويرايش و درست كردن نوشته‌ها بكار مي‌رود، تا اندازه‌ي بسياري كاهش مي‌يابد. گذشته از زمان، در نيروها و دستمايه‌ها (امكانات) هم بهين گساري (صرفه ‌جويي) خواهد شد.

افزون بر آنچه گفته شد، نشانه‌هاي نوشتاري و دستورهای (قواعد) زير نيز كه در واژگان فارسي ناسره‌ي كنوني فراوان ديده مي‌شود، در واژه‌هاي پارسي سره نيست:

- تشديد ( ّ)

- تنوين ( ً ٍ ٌ )

- الف كوتاه (الف مقصوره) كه روي «ي» گذاشته مي‌شود و«ي» خوانده نمي‌شود مانند: موسي، عيسي و مرتضي

- الفي كه نوشته مي‌شود ولي خوانده نمي‌شود. مانند: الف در واژه‌ي «عكس‌العمل»

- الف و لامي كه نوشته مي‌شود ولي خوانده نمي‌شود. مانند: الف ولام در واژهی «ذات‌الريه»

- وات «ي» در برخي واژه‌ها كه نوشته مي‌شود ولي خوانده نمي‌شود مانند: «ي» در واژه‌ي «علي القاعده»

با بر شمردن (به حساب آوردن) اين نشانه‌ها نزديك به چهل درسد نشانه‌هاي نوشتاري كم مي‌گردد. پس روشن است كه با پالايش و پاكسازي زبان پارسي و كنار گذاشتن نشانه‌هاي ياد شده، نوشتن بسيار آسان‌تر خواهد شد.

در اينجا شايسته است چند نكته زير ياد آوري شود:

1- آواهاي اَ، اِ، اُ و آ در پارسي تنها در آغاز واژه‌ مي‌آيند و در ميان يا پايان واژه نمي‌آيند پس واژه‌هايي كه اين آواها را در ميان يا پايان دارند، يا بيگانه‌اند يا نادرست نوشته شده‌اند.

2-    تنوين و تشديد ويژه‌ي واژه‌هاي تازي هستند و اگر واژه‌هاي پارسي با اين نشانه‌ها نوشته شوند، نادرست هستند.

3-    واژهي پارسي را هيچگاه نبايد با «ات» رَمَن (جمع) بست.

4-    آوردن «ال» بر سر واژه‌هاي پارسي نادرست است.

 

1-2- سادگي دريافت جستارها: اكنون نه تنها دريافت آرش (معني) واژه‌هاي ويژه كارانه (تخصصي) هر رشته براي كساني كه در آن رشته ويژه كار (متخصص) نيستند دشوار است بلكه بسياري از دانش آموختگان ما در دريافت آرش بسياري از واژه‌هاي همگاني (عمومي) نيز در مي‌مانند. به ديدگاه نگارنده پاكسازي و بهسازي زبان به دليل‌هاي زير سبب مي‌شود كه دشواري‌هاي ياد شده به اندازه‌ي بسياري كاهش داده شود و دريافت جستارها به زبان پارسي بسيار آسانتر گردد.

الف- واژه‌هاي بيگانه‌اي كه در زبان فارسي هستند با واژه‌هاي پارسي همگون نيستند و اين دو گونه واژه به يكديگر بستگي ندارند كه بتوان از روي چم يكي به چم (مفهوم) ديگري پي برد. هنگامي كه همه‌ي واژه‌ها پارسي شوند، به سبب وابستگي هر گروهي از آنها به يكديگر از روي چم برخي مي‌توان آرش برخي ديگر را دريافت و يا بياد آورد. بويژه در زبان پارسي بسياري از واژه‌ها آميزه‌اي از واژه‌هاي ديگر هستند و بسياري از آنها با افزودن پيشوند يا پسوند به واژه‌‌اي ديگر بدست مي‌آيند. بنابراين يادگيري و يادآوري آرش (معني) آنها ساده‌تر است.

ناگفته نماند كه در آغاز كار پاكسازي و بهسازي زبان، چون واژه‌هاي تازه‌اي را بايد ياد گرفت كار يادگيري زبان كمي سخت خواهد شد ولي پس از رواگ يافتن (رايج شدن) آن واژه‌ها، خواندن و نوشتن و دريافت جستار به زبان پارسي بسيار آسان خواهد شد (به ويژه اگر كار بهسازي و پاكسازي همراه با ساده‌گويي و ساده نويسي و با پرهيز از دانشمند نمايي انجام گردد)

آساني دريافت جستارها نه تنها به شوند (علت) بهين گساري (صرفه‌جويي) در زمان و نيرو سودمند است بلكه سبب مي‌شود مردمان سخن يكديگر را بهتر دريابند و بيشتر از ديدگاه‌هاي ديگران آگاهي پيدا كنند كه اين خودگامي در بالا بردن و گسترش فرهنگ كشور است.

ب- برخي از واژه‌هاي پارسي سره اكنون تنها در جايي ويژه يا در رشته‌اي از دانش‌ها بكار گرفته مي‌شوند ولي چون در جاهاي ديگر كاربرد ندارند ،ازاینروچم آنها زود فراموش مي‌شود (به ويژه براي كساني كه ويژه كار در آن رشته نيستند) ولي اگر آن واژه و واژه‌هاي برگرفته از آن زبانزد (مصطلح) گردند دريافت و يا يادآوري چم واژه بسيار آسان خواهد شد. براي نمونه اكنون در دستور زبان فارسي واژه‌ي «گزاره» بكار مي‌رود و كمابيش همه دانش آموزان شناسه‌ي (تعريف) اين واژه را از بر مي‌كنند بدون آنكه چم واژه‌ي «گزاره» را بدانند از اينرو بسياري از آنان چند سال پس از پايان دبيرستان آنرا فراموش مي‌كنند. ولي اگر بدانند كه آرشِ (معني) واژه‌ي «گزاره‌»، «شرح و توضيح» است و اين واژه را در بخش‌هاي همگاني زبان هم بكار ببرند و بجاي «شرح دادن» يا «توضيح دادن» هم از واژه‌ي «گزارش كردن» بهره‌گيري كنند. هميشه و تا زماني كه به بيماري آلزايمر (يا فراموشي) دچار نشده باشند، چم اين واژه‌ي زبانزد دستوري را فراموش نخواهند كرد.

 

 

1-3- سودهاي ديگر:

با پاكسازي و بهسازي زبان و دبيره نه تنها يادگيري و آموزش خودمان ساده‌تر و در نيرو و زمان آن بهين گساري (صرفه‌جويي) خواهد شد، بلكه چون يادگيري زبان پارسي براي بيگانگان هم ساده‌تر مي‌شود، شمار بيشتري از بيگانگان به يادگيري زبان پارسي گرايش پيدا خواهند كرد و در پيامد اين سادگي، پيوندها بيشتر و گفتمان ايرانيان با همه‌ي جهانيان آسان‌تر خواهد شد كه پيامدهاي فرهنگي و اقتصادي خود را خواهد داشت.

- جستار ديگر اينكه آساني زبان و پيوستگي واژه‌ها در بخش‌هاي همگاني (عمومي) زبان و بخش‌هاي ويژه كاري (تخصصي) سبب مي‌شود كه توده‌ي مردمان انديشه‌ي دانشمندان و بزرگان را بهتر دريابند و ميان مردمان هم انديشي و همسازي (توافق) بيشتر پديد آيد.

- همانگونه كه گفته شد افزايش توان انديشيدن و پيشرفت فرهنگي پيامد آن نيز از سودهاي پاكسازي و بهسازي زبان و دبيره است كه در اينجا بدان پرداخته نمي‌شود.

(جستار های این بند از فرهنگنامه ی پارسی آریا نوشته ی ج. دانشیار بازگو شده است.دربخش آگهی ها گزاره ای درباه ی این نسک آمده است.)